Şair Eşref (1847-1912)

[OguzHan]

Tanzimat dönemi hiciv şairlerimizin en ünlülerindendir. Manisa'ya bağlı Gelenbe'nin
Yayaköyü'nde doğdu. Manisa'nın Hatuniye Medredesi'nde Arapça ve Farsça öğrendi.
Kâtip sınıfına girdi; malmüdürlüklerinde memur olarak çalıştı. İstanbul'a gelerek
kaymakamlık sınavını kazandı (1878). Çeşitli yerlerde kaymakamlık yaptı. Kendisinden
daha değersiz kimselerin el üstünde tutulmasına içerliyerek yazdığı hicivler, hükümeti
kızdırıyordu. Gördes kaymakamı iken İstanbul'da bir jurnal üzerine evi arandı. İki
arkadaşıyla birlikte İstanbul'a götürüldü; yedi ay tutuklu kaldı. Zamanın ileri gelenleri için
yazdığı hicivleri «evrak-ı muzirre» yi evinde bulundurduğu için yargılanmıştı. Cezasını
bitirdikten sonra, yine dilini tutmuyordu. Başına yeni bir belâ gelmek üzere iken, Mısır'a
kaçtı (1903). Mısır'dan Kıbrıs'a, oradan Avrupa'ya geçti. Padişahın zulmü yüzünden
gurbet diyarlarında dolaştı durdu. Ömrünün son yıllarında memleketine çekildi;
Kırkağaç'ta öldü (22 Mayıs 1912).



Hiciv şiirlerimizin en güzel örneklerini veren Eşreftir. Çok iğneli, gayet ince hicivlerinin
karşısında kaba ve çirkin manzum söğüntüleri de bulunmaktadır. Hicivleri için; kıta,
muhammes, gazel, kaside, gibi divan nazım şekillerini; aruzla divan dilini kullanır.
Hicivlerini, çoğunlukla, yüz kızarmadan okumak zordur. Dili oldukça aksak ve bozuk
olmasına rağmen, istibdada, yolsuzluk ve haksızlıklara karşı savaşırken, keskin
zekâsının izleri açıkça görülür.

Eksen hicvimde ta'yîn-i esâmi eylemem,
Fikr-i mahsûsıımca bu halin şudur ki mucibi:
İsterim her bir denîye kaabil-i tatbik olup
Kullanılsın her biri bir numrasız gözlük gibi.

Eşref; Mısır'a kaçtıktan sonra, hemen bütün eserlerini, orada yayınladı. Padişah II.
Abdülhamit aleyhindeki hicivlerinin toplandığı ünlü kitabı Deccal (2 cilt, 1904-1907); bu
kitabı yüzünden, hükümet, şairin memleketindeki mallarına el koydu. Mısır'da çıkan
diğer eserleri: İstimdat (1905), Hasbihal yahut Eşref ve Kemal (1908), Şah ve Padişah
(1908), İran'da Yangın Var (1908), Eşref; îkinci Meşrutiyet ilân edilince istanbul'a döndü
(1908); «Eşref» adıyla bir de haftalık mizah gazetesi çıkardı.


ESERLERİ;
Deccal (2 cilt, 1904-1907
İstimdad (1905)
Şah ve Padişah (1906)
Hasbihal yahut Eşref ve Kemal (1908)
İran'da Yangın Var (1908)
Şair Eşref Külliyatı (Ölümünden sonra, 1928)


Öldüğü zaman mezar taşına şunların yazılmasını ister;

Kabrimi kimse ziyaret etmesin Allah için;
Gelmesin, reddeylerim, bittâh öz kardaşımı.
Gözlerim ebna-yı âdemden o rütbe yıldı kim,
İstemem ben fatiha, tek çalmasınlar taşımı.

Onun bugün Kirkagaç'ta istasyon yoluna giden kabri var;
ama ne yazık ki gerçekten mezar taşı çalınmıştır.

Dağdan inenler
Akhisar eşrafından Ragıp Paşa, Esref'i misafirliğe çağırır. Eşref yakın dostlarından
Zeytinzade Remzi Bey'le birlikte gider. Bu arada Serif Paşa da Tokadizade Sekip'le
birlikte gelip aynı eve konuk olurlar.
Şerif Pasa, Akhisar'da daha önceden gözüne kestirdigi bir bağı satın almak ister."
Haydi hep birlikte gidip şu bağı görelim"

Eşref'le Remzi Bey: "Biz yaşlı kişileriz. Bu sıcakta onca yolu yürüyemeyiz" diye özür
dileyerek evde kalırlar. Ev sahibiyle öteki konuklar Paşanın peşine takılırlar. Bir süre
sonra, Şerif Paşa ile çevresindekiler dönerlerken, Eşref kalabalığa bir süre bakar ve
şunları söyler;

Bârekallah tabankes olarak
Mirimiran yine bağdan geliyor.
Seyredenler sanır ol manzarayı
Sürüsüyle ayı dağdan iniyor.

Eşeklere selam

Bir gün hiç sevmediği amiriyle karşılaşan Eşref bu kişiye istemeye istemeye selâm
verir. Oradan dogru Askeri Kıraathane'ye gider ve dostlarına şunu okur;

Gâvur İzmir'de sokaklar dardır
Bir selâm tavrı ile can koruruz
Söyle dursun atlarla araba
Yolda eşeklere biz hasdururuz.

Eşek ve Paşa

Kâmil Paşa, Kıbrıs'a geziye gidiyordu. Eşref'e " Bir isteğin varsa getireyim " dedi.
Eşref buna çok sevindi: " Paşam görüyorsunuz artık yaşlandım, yürüyünce
yoruluyorum yokuş da çıkamıyorum. Bana bir Kıbrıs eşeği getirirseniz ömür boyu size
duacıyım " der.
Kâmil Paşa'yı dönüşünde, Eşref de karşılamaya gitmiştir.
Paşa, Eşref'i görünce:
" aaa, Eşref, affedersin istediğini getirmeyi unutmuşum,
seni görünce eşek aklıma geldi " demiş.

Eşref de;
" Aman Paşam, üzülmeyin, o eşek gelmese de olur, siz geldiniz ya.., sağolun. "

Eşref'ten Neyzen Tevfik'e;

Kimseler Hafız'a (Neyzen) alnı yere gelmiş diyemez,
Doğduğundan beri kiç dönmedi Seytan'a bile!
Çok cevâmide, mescidde dolaştı amma,
Koymadı alnını hiç secde-î Rahmâna bile!
Hacıyatmaz gibidir sanki köpek oğlu köpek
Ayaküstünde kalır düşse de mîzâna bile!
Yağlasın kiz neyini hazret-î pir
Barekâllah koca Hâfız alıyor,
Kamışı şimdi g. . . . . . . . tünden çalıyor.

İstimlak

O dönemde hükümete taşınır mallara el koyma yetkisi verilir. Bu tür islemlerde aşırıya
gidilmesini ve haksızlıklar yapılmasını Eşref asağıdaki dörtlükle eleştirir;

İstimlak denilen kanun
Öyle gitmekte ki artık dikine
Biri memişhanede görülse, derhal
Vaziyed eyleyecekler s. . . . . ine.

Cehennem

Vefa yangını üzerine;
"Son felaket hakkında ne dersin?" diye sordukları zaman,
bir çok yobazla dolu Şeyhülislâm Kapısı dairesinin bu yangın
civarında bulunması dolayısıyla şu cevabı verir;

" Bu yangın, günahkârlara karşı Allah'ın gazabından başka bir şey değildir.
Kızıl alevleri Şeyhülislâmlik dairesi etrafında görünce, cehennem sandım "

Mısır Osmanlı'nın elinden büsbütün çıktığı zaman;

Vakfi fırsat gözetir sahi cihan
Tutar elbette elinden kaçanı
Gene sahip olur inşallah
Mısır'in kaldı elinde koçanı.

Kâmil eşek

Şair Eşref, birgün eşeğe binmişti, yolda giderken arkadan İzmir Valisi Kâmil Paşa'nın
arabası ile gelmekte olduğunu görmüş ve yol vermek için sağ kenara çekilmişti.
Yolun bu kenarında büyük bir çukur vardı. Kamil Paşa espri olsun diye;

" Eşref, çok kenara çekilme, çukura düşersin " dedi.

Eşref;

" Merak etme Paşam, eşek kâmildir "cevabını verdi.

KABIZ

Kâmil Paşa bir ara tuvalete girince bir de ne görsün!
Tuvalet kapısının iç tarafında kendi resmi asılı değil mi!
Öfkeyle dışarı çıkarak;
" Ben kî senin amirinim, resmimi hiç utanmadan helaya nasıl asarsın? " deyince,

Eşref;
" Bu bir alay konusu değil, Paşam. Müthiş bir korku sonucu resminiz helaya asılmıştır!"

Paşa;
" Ne demek istiyorsun? "

" Arzedeyim Paşam, malumu âlileridir kî bendeniz sizden çok korkarım.
Son zamanlarda kölenize âriz olan kötü bir hastalıktan muzdaribim "

Paşa büsbütün kızmış. . .

Eşref;
" Müsaade edin efendim. Baktım ki kabızdan şişip çatlayacağım.
Bunun üzerine resminizi hemen ayakyoluna astım! İçeri girip heybetli
fotoğrafınızı görünce korkudan bir anda. . . "
Eşref sözünü tamamlamadan Kamil Paşa ve salonda bulunanlar hep birden
kahkahayı basmışlar. . .

Soru - Cevap

Eşref, yerine vekil bırakarak İzmir'e gidiyor. Morali biraz bozuk.
Yol arkadaşı ise biraz gerizekâlı, Eşref'e aptalca sorular soruyor.
Bir ara; " Tanrı, Adem'i yaratırken çamuruna saman koydu mu, koymadı mı?"
Eşref biraz düşündükten sonra;
Ey bana tiynet-î Adem'de saman var mı diyen,
Bir daha etme bana gel bu sual-î hami
Balçığında saman olsaydı eğer insanoğlunun
Çatlayıp da yarık olmazdı ananın a. . . . . . . . .

Vergi adaleti

Bir ara, fahişelerden de vergi alınmasını öngören bir yasa taslağı hazırlanmış.
Bu taslağın basında çesitli elestirilere konu olduğu bir dönemde Eşref şu dörtlüğü yazıyor;

Vergi miktarini ol mertebe artırmalı kim
Sahib-î servet olanlar da züğürt kalmalidir.
Yalnız fahişeler vergisi haksızlık olur,
Evlilerden de s. . . . . . . . tikçe rüsum almalıdır.

Eşref'in Cenneti

Eşref bir gece rüyâsında cenneti gezerken bir ayı görür.
" Hani ya buraya hayvanlar girmeyecekti?" der.
Ayı cevap verir: " Evet, öyleydi, fakat ben hayatımda bir ara kadılık yapmıştım da " der.

Eşref ve Şeytan

Eşref Mısır'dayken Abdülhamid'in ağır hasta olduğu söylentisi yaygınlaşır.
Dostları Eşref'e;
" Şeytan, Abdülhamid'den elini çekiyor. Sen de bu adamla ugraşmaktan vazgeç" derler.
Eşref, Abdülhamid'e hitaben şu dörtlüğü söyler;

Toprak altında da olsan bulurum
Erişir burnuna birkaç tekmem.
Can verip kurtulurum zannetme,
Şeytan elini çekse de ben elimi çekmem!

Numarasız Gözlük

Eşref'e sordular: "Neden o zehirli taslamalarında çogu kez isim kullanmıyorsun?
Kimin için yazıldıkları belli degil ?"

Esref;
" Neden olacak, bütün alçaklara uygulanıp, numarasız gözlük gibi kullanılsın diye. . " der.

İngiliz palyaçosu, şu kralın halini gör,
Yurdun sinesine tohum. i esaret ekiyor.
Yuları düşman elinde, beşere çifte atar
Bir Mısır eşeğini bak sekiz at zor çekiyor.
(Kral Faruk'un babasının parlamentoya sekiz atın çektigi arabayla gidişi nedeniyle
irticalen söylenmiştir)


.................................................. .......
alıntıdır