Mektup Nedir? Mektubun Tanımı, Özellikleri ve Türleri Hakkında

[ILKeR]

Mektup

Tanım: Mektup başka bir yerde bulunan bir kişiye bir topluluğa ya da bir kuruma bir maksadı bildirmek için yazılan yazıdır.

Mektubun Tarihi
Mektup yazının bulunduğu tarihe kadar ortaya çıkmış eski edebiyat türlerinden biridir. Eldeki en eski örnekler; Mısır firavunlarının diplomatik mektupları (MÖ 15. - 14. yüz yılları) ile Hitit krallarının Hattuşa (Boğazköy) arşivinde bulunan mektuplarıdır. Batı edebiyatında mektup türünün ilk örneklerini Yunan edebiyatında görürüz. Mektup bir edebiyat türü olarak özellikle Latin edebiyatında gelişip yaygınlaşmıştır. Bu alanda yazanların başında Cicero (MÖ 106 - 43) gelir. Rönesans’tan bu yana Avrupa’da çeşitli ülkelerde bu türün yaygınlaştığı görülür. Özellikle Fransa’da mektup türü büyük gelişme göstermiştir. Mektup türünün Türk edebiyatında epey uzun bir geçmişi vardır. Münşeatlarda (Nesir halindeki yazıları bir araya toplanmasından meydana gelen eserlere denir.) resmi ve özel mektuplara geniş yer verilirdi. Şinasi’ nin öncülüğünde başlayan düz anlatım akımı mektuplarda da etkisini göstermiş; Tanzimat’tan bu yana yazılan özel mektuplarda yapmacıksız doğal bir anlatım kullanılmıştır.

Mektupta Amaç

• Bir haberi almak ya da vermek.
• Bir konuyu yazılı olarak tartışmak.
• Herhangi bir konuda sevincimizi ya da üzüntümüzü bildirmek.
• Birinden yardım dilemek ya da ona yardım etme isteğinde bulunmak.
• Bir işi sonuçlandırmak.

Mektupta Biçim
1. Hitap: Mektup yazılan kişiye olan ilgi ve yakınlığımıza bağlıdır. Samimi olduğumuz kişilere “Canım Dostum” yeni tanıştığımız ya da resmi olduğumuz kişilere “Bay Bayan Sayın” şeklinden hitap edebiliriz.
2. Giriş ve Gelişme: Mektubun amacını belirten bölümdür. Amaca doğrudan doğruya girilir. Bir haber öğrenmek için mi bir sorunu tartışmak için mi bir mektuba cevap olarak mı yazıldığı bu bölümde ortaya konur.
3. Sonuç: Bu bölümde klişeleşmiş cümleler selam ve iyi dilekler yer almalıdır.

Mektup Yazılırken Uyulması Gereken İlkeler

• Mektup çizgisiz ve beyaz bir kağıda yazılmalıdır.
• Kağıdın sadece bir yüzü kullanılmalıdır.
• Mektup kurşun kalemle yazılmamalıdır.
• Mektup kağıdının sağ üst kısmına yazıldığı yer ve tarih konulmalıdır.
• Mektup bitince imzalanmalı sol üst köşesine de adres yazılmalıdır.

Mektup Zarfı

• İçindeki yazılar okunmayacak kalınlıkta olmalıdır.
• Gönderenin adresi zarfın ön yüzünün sol üst köşesine yazılmalıdır.
• Gideceği yerin adresi orta sağ kısma yazılmalıdır.
• Gideceği kentin adı en alt sağ köşeye büyük harflerle yazılmalıdır.
• Pul sağ üst köşeye yapıştırılmalıdır.

Mektup Çeşitleri

• Özel Mektuplar
• İş Mektupları
• Resmi Mektuplar
• Edebi ve Felsefi Mektuplar
• Açık Mektuplar
• Özel Mektuplar
  

Özel Mektuplar
Tanışan ve aralarında bir yakınlık olan kişilerin birlerine yazdıkları mektuplardır.

Özel Mektup Çeşitleri

• Teşekkür mektubu
• Baş sağlığı ve teselli mektubu
• Özür dileme mektubu
• Davetiye mektup ve kartları
• Tebrik mektubu

[ILKeR]

Mektup

Uzaktaki bir kişiye/kişilere ya da kuruma belirli bir durumu ifade etmek amacıyla yazılan yazılara mektup denir.
Mektubun diğer yazı türlerinden ayrı bir özelliği vardır. Her şeyden önce bağımsızdır ufukları alabildiğine geniştir dar kalıplar ve kurallar içinde tanımlanamaz. Konuları oldukça bol ve sınırsızdır. Doğallığın ve içtenliğin en çekici belgesidir. Elbette ki herkese aynı içtenlikle mektup yazılmaz. Gönderdiğimiz kişi ya da kurumla olan ilginin derecesine göre mektubun hitap bölümünden amaç hatta sonuç bölümüne kadar değişen üslup özelliği vardır.
Mektup kişiliğimizin bir aynasıdır. Saygımız sevgimiz karakterimiz inancımız görüş ve düşüncelerimiz hatta kültürümüz mektubumuza yansır.
Basit bir yazı türü gibi görülmesine rağmen mektubun da kendine özgü bir düzeni bir disiplini bir planı vardır.

Mektup Yazarken Nelere Dikkat Edilmelidir?

• Mektup yazarken kullanacağımız kağıt ve zarf temiz olmalıdır. Bu basit ayrıntı karşımızdakine verdiğimiz değeri gösterir.
• Mektuptaki hitap göndereceğimiz kişi ya da kurum göz önünde bulundurularak seçilmelidir:
  • Sevgili Kardeşim Canım Kardeşim Canım Babacığım Aziz Dostum Saygıdeğer Büyüğüm Sayın Murat Bey Sayın Genel Müdür vb.
• Mektupta daha sonra giriş ve amaç bölümüne geçilir. Bu bölümde mektubun niçin yazıldığı belirtilir.
• Sonuç bölümünde daha çok klişe sözlere yer verilerek hoşa gidici bir dilekle mektup bitirilir; "sevgi ve saygılar sunar esenlikler dilerim" gibi.

Mektup Türleri
Mektuplar konularına ve yazanla yazılan arasındaki ilgiye göre şöyle ayrılır:

• Kişisel
• Yazınsal ve Düşünsel Mektuplar
• Resmi Mektuplar İş Mektupları
• Zarf Yazımı

1. Kişisel (Özel) Mektuplar
Arkadaşlık aile bağları aşk gibi herhangi bir yakınlığı olan iki kişinin birbirine duygu düşünce ve yaşantılarını samimi bir üslupla ve yazılı olarak anlattığı mektuplardır.

Özellikleri

• Konu ve uzunluk sınırı yoktur.
• Yaşamın her anı her alanı ile ilgili olarak yazılabilir.
• Mektup yazan kişi ile mektubun yazıldığı kişi arasındaki ilişkinin gücü ve derinliği mektubun içeriğini ve özelliklerini belirler.
• İçtenlik ve kişisellik esastır.
• Konuşma üslubu hakimdir.
• Yazım ve noktalama kurallarına özen gösterilmelidir.

Bazı mektuplar bir yere davet etme bir başarıyı ya da özel günü kutlama başsağlığı veya geçmiş olsun dileği iletmek amacıyla kaleme alınabilir. Bu türden mektuplar genellikle kısa olmakla birlikte kişiler arasındaki ilişkiye bağlı olarak uzunluğu-kısalığı değişebilir. (Ayrıca bkz. Davetiye kutlama telgraf)

Tebrikler
Bayramlarda yılbaşlarında veya mutlu bir olay dolayısıyla karşı tarafa iyilik ve mutluluk dileklerinde bulunmak amacıyla yazılan kısaöz ve içten mektuplardır. Bunlarda kağıt yerine daha çok basılı kartlar kullanılmaktadır.

Telgraf
Mektubun gecikebileceği ivedi durumlarda bildirilmesi gereken istek olay ve haberleri kısa ve öz olarak anlatan bir mektup türüdür. Telgrafta az ve öz ifade önemlidir.

• Alacak olanın adısoyadı ve açık adresi yazılır.
• Telgraf çekmemize sebep olan konukısa ve öz olarak ifade belirtilir.
• Sağ alt köşeye gönderenin adı ve soyadı yazılır.
• Telgraf metninin altına bir çizgi çekilir. Bu çizginin altına gönderenin adresi yazılır. Bu bilgi alıcının bulunmaması durumunda telgrafın iadesi için gereklidir. Ücrete tabi değildir.

Telgraf bugün kullanım alanı yok denecek kadar az kalmış bir yazışma türüdür.

Sanat siyaset edebiyat düşünce adamlarının birbirlerine ailelerine sevgililerine yazdıkları mektuplar onların yaşamlarına ve dönemlerine ışık tutan birer belge niteliği taşır. Örneğin Van Gogh’un kardeşine yazdığı mektuplar Theo’ya Mektuplar Kafka’nın sevgilisi Milena’ya yazdıkları Milena’ya Mektuplar Bedri Rahmi Eyuboğlu’nun kardeşlerine yazdıkları Kardeş Mektupları Cahit Sıtkı Tarancı’nın mektupları Evime ve Nihal’e Mektuplar Ziya’ya Mektuplar adıyla kitaplaştırılmıştır.

2. Yazınsal ve Düşünsel Mektuplar
Herhangi bir düşüncenin duyuşun belirli bir kişiye değil belirli bir okur kitlesine ya da tüm insanlara ulaşması için mektup şeklinde kaleme alınmasıdır. Bazan bir gazetede ya da dergide yayınlanabilir (Örnek: Nurullah Ataç Okuruma Mektuplar) bazan da toplumsal düşünsel sanatsal nitelikli mektuplar bir kitap halinde toplanabilir(Örnek Descartes- Ahlak Üzerine Mektuplar).
Örnek metin: Ali Sirmen "Allah Allah" Cumhuriyet 7 Ekim 2000.
Örnek metin: Descartes Ahlak Üzerine Mektuplar (Çev. Mehmet Karasan) İstanbul Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları 1992: 53-54 62.
Örnek metin: Doğan Kökdemir "Üniversite Öğrencilerine Açık Mektup" Cumhuriyet Bilim Teknik 29 Temmuz 2000 697: 15.
Mektup türünün kişiselliği yazınsal birçok eserin yapısını da etkilemiştir. Türk ve dünya edebiyatında mektuplarla bezenmiş romanların yanı sıra tamamı mektup şeklinde yazılmış romanlara ya da öykülere de(Örnek: Goethe- Genç Werther'in Acıları Reşat Nuri Güntekin- Bir Kadın Düşmanı Halide Edip Adıvar-Handan) rastlanır.
Örnek metin: Aziz Nesin "Son Konuğuma Mektup".

3. Resmi Mektuplar İş Mektupları
Bir talebi ya da siparişi bildirmek bir soruna açıklık getirmek iş başvurusunda bulunmak bir üst makama belirli bir durumla ilgili bilgi iletmek vb. amaçlarla kişiler ile kişiler kişiler ile kurumlar ya da kurumlar ile kurumlar arasında yapılan yazışmalardır.

Özellikleri

• Kuruma ya da kişiye yönelik hitapla başlanmalıdır.
• Ad adres tarih belirtilmelidir.
• Açık temiz düzgün bir Türkçeyle kaleme alınmalıdır.
• Amaç açıkça belirlenmelidir.
• Birden fazla sorun söz konusuysa maddeler ya da paragraflar halinde belirtilmelidir.
• Saygılı ciddi bir dil ve üslup kullanılmalıdır.
• Mektup bir kurum tarafından yazılıyorsa kurumun antetli kâğıdı ve zarfı kullanılmalıdır.
• Daha önce yazılmış bir mektuba karşılık olarak yazılıyorsa “ilgi” başlığı altında hangi tarih ve hangi sayılı hangi konuyla ilgili yazıya karşılık olduğu belirtilmelidir.
• Sorun durum ya da dilek açıkça ve kısa cümlelerle belirtilmelidir.
• Sonuç cümlesinde makamlar arasındaki hiyerarşik düzene dikkat edilmelidir. Üst makam alt makama yazıyorsa ya da makamlar arasında denklik varsa “rica ederim” alt makam üst makama yazıyorsa “saygılarımla arz ederim” ifadesiyle cümle tamamlanmalıdır (“...durumu bilgilerinize saygılarımla arz ederim” “... gereğini saygılarımla arz ederim” gibi).
• Kurumdan kişiye ya da kuruma yazılıyorsa kurumun en üst makamı tarafından kişiden kişiye yazılıyorsa yazan tarafından imzalanmalıdır.
• Ek belgeler mektubun sonunda “Ekler” başlığı altında ve maddeler halinde belirtilmelidir.
• Bilgisayarla ya da daktiloyla yazılmalıdır.
• Çizgisiz beyaz kâğıt kullanılmalıdır.
• Yazım ve noktalama kurallarına uyulmalıdır.

Devlet dairelerinin kendi aralarında veya kişilerle devler daireleri arasında yazılan mektuplardır. Bu tür mektuplarda konunun uzunluğuna göre tam veya yarım sayfa boyutunda çizgisizbeyaz kağıtlar kullanılır. Anlatım ciddi ve ağırbaşlı olmalıdır. Konu dışında ayrıntılara ve özel isteklere yer verilmez. Konu en açık ve yalın biçimde ele alınır. Üst makam yetkilisi alt makamdakine yazdığı yazıyı “rica ederim” alt makamdaki üst makamdakine “bilgilerinize saygıyla sunarım” veya “arz ederim” şeklinde bitirmelidir.

Resmi Yazışmalarda Dikkat Edilecek Noktalar

• Kağıdın üst yanından iki santim aşağıda ve ortada olmak üzere yazının çıktığı dairenin adresi bulunur.
• Sağ üst köşeye tarih konur.
• Yazıya başlamadanhangi tarih ve sayılı yazıya cevap olarak yazıldığı belirtilir.
• Yazının ilk paragrafında sorun veya konu ortaya konur.
• Gelişme paragraflarındabizim konu hakkındaki görüşümüz belirtilirbizden istenilen bilgiler verilir.
• Sonuç bölümündeyazının gönderildiği makamın durumuna göre (alt makam üst makam) yazı rica ya da sunu biçimlerinden biriyle bitirilir.

[ILKeR]

İş Mektupları

Ticaret ve endüstri kurumlarının birbirlerine ve kişilere kişilerin bu kurumlara gönderdikleri mektuplara iş mektubu denir. İşyerleri bu mektuplarda firma ismini taşıyan başlıklı (antetli) beyaz kağıtlar kullanırlar. Yazıda daktilo (veya bilgisayar) kullanmak yerleşmiş bir kuraldır. İş mektuplarında da konu kısa öz olarak açık ve yalın bir anlatımla ele alınmalıdır. Resmi mektupların özellik ve yazılışlarını kavramış olmak bu tür mektup yazmada da büyük kolaylık sağlar.
İş Mektuplarının Yazılışında Uyulacak Kurallar

• Ciddi bir anlatım kullanılmalı kısa ve özlü bir anlatım yolu seçilmelidir.
• Her iş için ayrı bir mektup yazılmalıdır.
• Daktilo veya mavi mürekkepli dolma kalem kullanılmalıdır.
• Ele alınan konu hakkında amaca uygun açıklamalar yapılmalı gerekli yerlerde teknik terimler kullanılmalıdır.
• İstekler yapmacıklığa kaçmadan ciddi bir hava içinde belirtilmeli saygı bildiren kelimeler ölçülü şekilde kullanılmalıdır.
• Eğer yazılan iş mektubu bir başka mektuba cevap niteliği taşıyorsabu metnin başında “ilgi” bölümünde belirtilmelidir. Bunun için o mektubun tarihi ve numarasının yazılması yeterlidir.

4. Zarf Yazımı

• Alıcının adresi zarfın ortasına yazılmalıdır.
• Gönderenin adı ve adresi zarfın sol üst köşesine yazılmalıdır.
• Tam ve açık adres yazılmalıdır.
• Büyük harflerle ve okunaklı yazılmalıdır.
• Alıcı adresinin posta kodu belirtilmelidir.
• Özellikle yurtdışına gönderilen mektuplarda posta pullarının ülkeyi temsil edici bir değer olduğu unutulmamalı ve posta pulu kullanılması yeğlenmelidir.

[ILKeR]

Mektup Nasıl Yazılmalıdır?

TEKNOLOJİ pek çok değeri ortadan kaldırmaktadır bundan kültür sanatta payını almaktadır. Mektup uzaktaki insanların tek haberleşme aracıyken çok sevilen türdü. Halkında kullanmak zorunda olduğu bir araçtı hatta mektubun yazılması ve gelen mektupların okunması bir tören havasında olur herkes pür dikkat mektuba odaklanırdı. Onun sayesinde nice evlilikler doğumlar ve türlü müjdeler iletilmiştir. Hangimiz mektubun var sözünü duyunca yüreğimiz hoplamazdı ama şimdi ise garip uzun mesaj sesleri mesajın var demekte bu bizi etkilememektedir. Hal buysa da mektup ve çeşitleri devlet işleyişi içinde hala etkili kullanılmaktadır.

Mektup planı şu şekilde olabilir:

a.Hitap-seslenme- Bölümü:mektubun bu bölümü mektupm yazdığımız kişi ile olan ilişkimize göre olur. Hiç tanımadığımız birisine samimi bir arkadaşımıza sesleniyor gibi seslenemeyiz. Hitap örnekleri: Sevgili Babacığım Canım Kadar Sevdiğim Kardeşim AzizHemşerim Efendi Oğlum Gözümün nuru kızım Sayın Yönetici
hitaplar mektubun diğer bölümlerinde yeri geldiğinde tekrarlanabilir.hitaptan sonra virgül konur

b.Giriş Bölümü: mektubun giriş bölümünde genellikle en son mektuplaşmadan söz edilir. Neden mektub yazıldığı anlatılır.

c.Gelişme Bölümü: iletmek istediğimiz düşüncelere haberlere genişçe yer verilen bölümdür.verilecek haberler konularına göre paragraf halinde yazılmalıdır. Özel mektuplarda konu birliği önemli olmadığından her paragrafta bir konu olmalıdır.

ç.Sonuç Bölümü:İyilik dilekleri selam samimiyet ifade eden cümleler yer alır. Tek paragraf halinde kısa olarak düzenlenir.

Özel mektubun sahibinden izinsiz açılması hem genel ahlak kurallarına aykırı hemde kanunen suçtur. Haberleşme hürriyeti anayasal güvence altındadır. Konuya ilişkin anayasa maddesi şöyledir:
Madde 22.- Herkes haberleşme hürriyetine sahiptir.
Haberleşmenin gizliliği esastır.
Kanunun açıkça gösterdiği hallerde usulüne göre verilmiş hakim kararı olmadıkça gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili kılınan merciin emri bulunmadıkçahaberleşme engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz.

[ILKeR]

Özel Mektuplar


Birbirinden uzakta bulunan yakın akraba veya arkadaşların haberleşmek bir olayı aktarmak bilgi vermek ortak düşünceleri paylaşmak gibi çeşitli amaçlarla yazdıkları ve sadece yazanla okuyanı ilgilendiren mektuplar özel mektuplardır. Özel mektupları konularına göre alt başlıklar hâlinde adlandırmak da mümkündür: Aile mektupları veya sağlık mektupları (eşe dosta yakın akrabaya yazılanlar) tebrik mektupları (herhangi bir başarı nikâh nişan düğün bayram yılbaşı gibi sebeplerle yazılanlar) teşekkür mektupları (iyilik veya yardım görme gibi sebeplerle yazılanlar) davet mektupları (davetiyeler) (nişan düğün gezi vs. sebeplerle yazılanlar) taziye mektupları özür mektupları vs. gibi. Bu türdeki mektupların gizliliği vardır ve bu gizlilik kanunla korunmuştur.Özel mektuplarda konu sınırlaması olmamakla birlikte birbirlerine mektup yazanlar muhataplarının ilgi alanlarını bildikleri için bu durumu gözetirler. Kitap okumaktan hoşlanan birine yeni çıkan bilgisayar programlarından bahsetmek uygun olmaz.

Özel mektuplar çizgisiz beyaz kağıda el yazıyla mürekkepli bir kalemle vakit ayırarak ve özenle yazılır. Muhataba duyulan saygı ve verilen önem mektubun tertibinde kendisini göstermelidir. Bu tarz mektuplarda (kitabın başında verdiğimiz sayfa düzenine dikkat edilerek) sağ üst köşeye yer adı yazıldıktan sonra virgül konur ve tarih atılır. Sonra muhataba uygun (Sevgili kardeşim Canım anneciğim Değerli dostum... gibi) bir hitap ifadesi yazılır. Mektubun yazılış amacı giriş bölümünde verildikten sonra gelişme bölümünde bunlar açılır. Hâl hatır sorma selâm ve iyi dilekler mektubun sonuç bölümünde yer alır. Mektubu yazan kişi imzasını mektubun sonuna sağ alt köşeye atar. Birinci sayfada bitmeyen mektuplar için kağıdın arka yüzüne yazılmaz ikinci bir kâğıt kullanılır. Zarf açıldığında hitap üste gelecek şekilde katlanan mektup uygun bir zarfa konur. Zarfın sol üst köşesine veya zarf kapağına gönderenin adı ve açık adresi yazılır. Alıcının adı ve açık adresi zarfın ortasından itibaren (otomasyon sistemiyle dağıtımda kolaylık sağlamak için) altta en az 15 cm boşluk kalacak şekilde posta kodu ihmal edilmeden yazılır.

Tarihi eski Mısır’a kadar uzanan mektup türü bilhassa özel mektuplar için günümüzün teknik imkânları içinde eski önemini kaybetmiştir. Zamana karşı yarışan insanlar şimdilerde mektup yazma yerine telefon etmeyi cep telefonlarıyla mesaj (ks msj) yollamayı Outlook Express Messenger AOL Eudora gibi bilgisayar programlarını kullanarak elmek (e-posta elektronik posta) yollamayı; ICQ MIRC gibi programları kullanarak sohbet etmeyi (chat) fotoğraf göndermeyi hazır sunular karikatürler espriler şakalar... yollamayı tercih ediyorlar

İş Mektupları


Özel kişilerle ticarî kurumlar veya ticarî kurumlarının kendi aralarında sipariş satış alacak verecek bilgi isteme müracaat gibi konularla ilgili olarak yazdıkları mektuba iş mektubu denir.

Bu mektuplar herhangi bir yanlış anlamaya meydan vermeyecek biçimde açık ve anlaşılır bir dille gereksiz ayrıntılara girmeden sayfa düzeni ölçüleri göz önünde bulundurularak ve aşağıda tarif edilen şekil özelliklerine dikkat edilerek daktiloyla (veya bilgisayarla) yazılmalıdır:

İş mektuplarına mektubu yazan kişinin kurumun (veya ticarethanenin) adı (veya ticarî unvanı) ve adresi yazılarak başlanır. (Kurumun özel başlıklı (antetli) kâğıt kullanması hâlinde bu bilgiler zaten kâğıdın üstünde olacaktır.) Sağ üst köşeye tarih atılır. Uygun bir aralık bırakıldıktan sonra mektup yazılan kurumun (özel veya tüzel kişinin) adı ve adresi yazılır. Bir veya iki satır boşluktan sonra doğrudan isteğin yazılmasına geçilir. Saygı sözüyle mektup tamamlanır. Mektubu yazan sağ alt köşeye adını yazar ve imzalar.

Resmi Mektuplar

Resmî kurumların ve tüzel kişilik taşıyan kuruluşların birbirlerine yazdıkları resmî yazılara ve vatandaşların dilekçeyle bildirdikleri isteklerine verilen yazılı cevaplara resmî mektup denir. (Aşağıda üzerinde durduğumuz dilekçeler de resmî mektup sayılabilir.)

Resmî mektuplar biçim yönüyle iş mektuplarına benzerler. Resmî mektuplar; başlık metin ve son kısım diye üç bölüme ayrılır.* Başlıkta gönderen makam dosya numarası tarih konu adres ve ilgiler bulunur. Bütün resmî yazıların metin kısmına doğrudan doğruya işten söz edilmek suretiyle adres veya ilgi satırının iki aralık altından başlanır. Hiçbir saygı kelimesi kullanılmaz. Yazıların sonunda; ast kademelere yazılanlar için rica ederim; üst kademelere yazılanlar için arz ederim; aynı seviyedeki makamlara yazılanlar için arz ederim kelimeleri kullanılır. Aynı yazının ast ve üst makamlara yazılması durumunda arz ve rica ederim ifadesi kullanılır. Altı satır aralık bırakıldıktan sonra sağ tarafa imza atılır. İmzanın altına yazıyı imzalayanın adı ve soyadı yazılır. (soyadı büyük harflerle) Bunun altına makam adı küçük harflerle yazılır gerekirse kısaltma kullanılabilir.

Edebi Mektuplar

Edebî mektuplar de esas itibariyle özel mektuptur. Ancak yazarları içerikleri ve anlatım şekilleriyle içinde özel hususların az olmasıyla özel mektuplar içinde ayrı bir yer tutarlar. Bu tarz mektuplardan yazıldıkları döneme ait sanat edebiyat ve fikir olayları hakkında bilgi edinmek de mümkündür. Tanınmış yazarlar birbirlerine yazdıkları mektuplarla fikir ve sanat olaylarını eserleri tartışırlar.

Hikâye ve roman türlerinde kahramanların hayatlarını ruh hâllerini duygularını düşüncelerini anlayışlarını daha etkili anlatmak için zaman zaman mektuplar araç olarak kullanılmıştır. Hatta kahramanların birbirlerine yazdıkları mektuplardan oluşan romanlar da vardır

Açık Mektup

Herhangi bir düşüncenin (veya anlayışın) gazete (dergi televizyon internet) aracılığıyla halka duyurulması amacıyla yayımlanan mektuplara açık mektup denir. Açık mektupta işlenen konu sadece yazanı değil geniş kitleleri de ilgilendiren bir konu olmalıdır.

[ILKeR]

Ömer Çakır’ın kaleminden Türk Mektup Geleneğinde Mektup yazmanın adap ve kuralları:

1- Mektuplarda gönderenle gönderilenin konumu dikkate alınarak ona göre “tabirât ve elkâb” kullanılmalıdır.
2- Padişahlara ve beylere mektup yazarken söz çok uzatılmamalı amaç kısaca ifade edilmeli. Mektup duâ ve saygı sözcükleri ile bitirilmeli; aynı mektupta başkasına selâm edilmemelidir.
3- Resmî kişiliği olan “ulu hatunlara” mektup yazıldığı vakit uzun uzun övgü saygı ve hitap sözcüklerinden kaçınmalı; sevgi ve ilgi sözleri yazılmamalıdır. Zîrâ bu durum ayıp olur. Ancak bir hanımın başka bir hanıma sevgi sözleri yazması uygundur.
4- Eşlerin birbirine veya çocukların büyüklerine yazdığı mektuplarda uzun uzun övgü ve saygı sözcüklerinden ziyade sevgi ve ilgi belirtilmelidir.
5- Dost ve arkadaşlara yazılan mektuplarda sevgi ve ilgi sözleri açık bir şekilde ifade edilmelidir. Bu tür mektuplarda sözün uzatılmasında bir sakınca yoktur. Bu tür mektuplara ebyat (beyitler) ve eş’ar (şiirlerle) katılması onu güzelleştirir.
6- Mektup kime gönderilecekse mektuba önce onun adı daha sonra “selâm ve kelâm” yazılmalı. Başkalarına selâm yazılacaksa bu mektubun kenarına uygun bir yere eklenmeli.
7- Mektup yazarken bir konu bitmeden araya başka bir konu karıştırılmamalıdır.
8- Şayet mektup rumuzlu yazılacaksa kimden geldiği rahatça anlaşılabilecek şekilde olmalıdır. Alan kişi mektubun kimden geldiğini başkasına sorma veya geri gönderme gereği duymamalı. Mektupta anlatılmak istenen açıkça ifade edilmelidir.
9- Mektupta tekrardan kaçınmalı yazılan bir konu dönüp tekrar anlatılmamalı; ısmarlanacak işin gayet gerekli bir maslahatı olmalıdır.
10- Mektup üst makama yazılırken gönle hoş gelen tabirlerin kullanılması yalvarma üslûbuyla ve üçüncü şahıs kipiyle yazılması gerekir.
11- Üst makamdan alt makama yazılırken ise bunun tam tersi bir üslûp tercih edilir soru-cevap şeklinden uzak durulur ve çokluk kipi kullanılmaz.
12- Akrandan akrana yazılan mektuplarda ise konuma göre saygı ifadelerini içeren ve gönül okşayan kelimeler seçilmek suretiyle dostluğa riayet edilir. İltifatlı sözlerin kullanılması dostlar arasındaki muhabbeti artırır. Ancak bu sırada kullanılan sözcüklerde ifrat ve tefritten kaçınılması lazımdır. Zîrâ övgüde mübalağaya kaçmak yerine göre tariz etmek demektir.
13- Mektup yazılacak şahsın konumuna ve rütbesine binâen edebe riâyet edilmelidir. Bunun için eğer mektup gönderilenin rütbesi yüksek ise isminin yazılmaması eşit ise yazılması tercih edilmeli.
14- Mektup gönderilen alt makamda ise istek ve duânın kabulü ricasının yazılmasına gerek yoktur
15- Mektup gönderilen kişi ile uzun zamandır ayrı kalınmamışsa “iştiyak” rüknü yazılmamalıdır
16- Mektubun muhatabı yüksek bir makam yazan ona göre daha aşağı bir mevkide ise kelimeler “ihlaskârâne”; “makâm-ı talebde tabirât mütevâzıâne” olmalıdır.
17- Mektup arzıhâl tezkere her ne ise kağıdın üstüne önce Hû ismi yazılmalıdır. Bu mektubun besmelesidir. Allah’ın isimlerinden birini “hüve” lafzına bitiştirerek yazmak hem bir kaidedir hem de muhataptan beklenenin yerine gelmesine yardımcı olur. Meselâ taleb-i atada “hüve’l-kerim” istianede “hüve’l-mu‘in” istigasede “hüve’l-mugis” gibi. Ayrıca meselâ seferde ve gazada olanlara “hüve’l-fettah” “hüve’l-mu‘în” gibi hasta olanlara “hüve’ş-şâfî” “hüve’l-muâfî” ihsan talebinde bulunanlara “hüve’l-muhsin” “hüve’l-mutî” yazılır.
18- Mektubun sonuna “beduh” ismi yazılmalı veya rakamla (8642) şeklinde işaret edilmeli ya da Hazret-i Şeyh Ma‘rûf-ı Kerhî’nin ismi -kısaltma şeklinde- yazılmalıdır. Bu isimler yazıldığında mektubun gideceği yere daha sağlıklı ulaşacağına inanılmaktadır. Hatta inşâ kitaplarından birinde; bedûh isminin terkim edilmesi (8642 şeklinde rakamla yazılması) yahud “bihimmeti Hazret-i Şeyh Maruf-ı Kerhî aleyhi’r-rahmetü’l-hâdî” ismi bu vecihle tahririyle mektubun mahalline vasıl olacağı ifade edilmekte ve “mücerrebdir” denilmek suretiyle de bunun tecrübe ile sabit olduğu vurgulanmaktadır.
19- Mektuplar genel olarak “sîga-i gâib” ile yazılmalıdır. Ferman ve menşûrlardan başka yerde “emr-i hâzır” kullanılmamalıdır.
20- Mektuplarda birinci tekil şahıs yerine çoğul kipi kullanılmalıdır; fakat bu “âlâdan ednâya” yani yüksek mevkiden bulunandan aşağıdaki birine yazılan mektuplarda mutlaka uyulması gereken bir kural değildir.
21- Mektupta bir talep söz konusu ise cevabın olumlu olmasına gayret edilmelidir.
22- Mektubun yazıldığı kişi gönderene göre rütbe ve makamca yüksek ise bu tür mektupların sonuna “irsal” ve “tesyir” gibi tabir kullanılmaz. Bunların yerine “arz” ve “takdim” gibi tevazu ifade eden sözcükler yazılmalıdır.
23- Mektupların sonuna yazılan ifadeler oldukça muhtasar olmalı gereksiz uzatmalar yapılmamalıdır.
24- Gönderenin konumuna göre; mektubu gönderen eğer üst makamda ise “muhibb-i muhlis” “muhlisiniz” “muhibb-i müştak” “muhibbiniz” eğer müsavî ise “dâî-i muhlis” “dâî-i devlet” “dâî-i bâlâhalas” veya “dâî-i bî-iştibah”; şayet alt makamda ise “ekallü’l-abd” “ahkaru’l-ibad” “mine’n-nahifi’z-zaif” “abdü’z-zaîf” “abdü’l- fakir-i hakir” “bende-i muhlis” “dâîniz” “kulunuz” gibi ibarelerden uygun olanlardan biri imzâ olarak veya imzânın üstüne yazılmalıdır.
25- Mektup tamamlandığı yere tarih konmalı ve imzâ edilmelidir. İmzâya nokta konulmamalı ağa ve efendi lafzını yazmamalı ismi ve mahlâsı ve sanatı ve şöhreti her ne ise onu yazmak gerekir.
26- Mektubu gönderen ile gönderilen müsavî ise “nişan-ı mektub” yani imzâ mektubun bittiği yerin sağ tarafına eğer alt makamda ise sol tarafına yazılır.
27- Mektup yazılan kimse yazanın akranından ise tarihin yanına mühür basmalı. Eğer kendinden âlâ kimse ise kağıdın altına temhir (mühürleme) etmeli ve zarf içine koyup göndermeli.
28- Mektubun tarihi yazılırken ayla ilgili uygun vasıf da yazılmalı. Meselâ “fî muharremü’l-harem” “fî safer-i bi’l-hayr ve’z-zafer” “fî ramazanü’l-mübarek” gibi.
29- Aradan uzun bir zaman geçmemiş olması ve mekânın uzak olmaması durumunda mektuba tarih yazılmayabilir.
30- Eğer mektubu gönderen padişah ise imzâya “tuğra” adı verilir ve mektubun evveline yazılır.
31- Mektup güzel bir kağıda karışık ve küçük olmayan imlâsı doğru güzel bir yazı ile yazılmalıdır. Zîrâ kötü yazıyı değme kişi okuyamaz. Ayrıca sözler açık ve belirgin olmalı işlenmedik ve bilinmeyen kelimeler kullanılmamalıdır. Aksi hâlde maksat anlatılamaz.
32- Mektup ve arzıhâl üst makamdakine gönderilmişse satırların yazımına kağıdın orta yerinden başlanmalı ve dahi çok söz yazmamalı. Hemen meram-ı maksud ne ise o yazılmalı; akrandan akrana veya üstten alt makamdakine gönderilmişse kağıdın üstünden başlanmalı.
33- Mektubun harfleri sık satırları seyrek yazılmalı ki yazı “hub ve mergub ola”.
34- Alt makamdan üste yazılan kağıdın satırları sık üstten alta yazılanın ise bunun aksi olmalıdır.
35- Mektuplar genelde tek kağıda ve kağıdın bir yüzüne yazılır. Gerekirse kağıdın altı üstü ve yan tarafları derkenarlarla doldurulur. Böylece kağıttan azamî ölçüde yararlanılmış olur.
36- Kağıtların büyüklüğü her zaman aynı olmayıp mektubun uzunluğuna kısalığına göre değişir.
37- Mektubun yazımı bittikten sonra unutulan yanlış yazılan bir söz veya eksik varsa bunu gidermek için baştan sona okunup kontrol edilmeli; imlâda ve belâgatta bozukluk varsa düzeltilmelidir.
38- Daha sonra mektup kağıdı dört köşeli olmaması için alt kenarından bir parça kesilmelidir. Zîrâ müneccimlere göre “dört köşeli olmak” iki yıldızın düşmanlığını üzerine çekmek demektir.
39- Mektup yazılıp tamam olduktan sonra üzerine bir miktar toprak saçıla. Zîrâ toprak bereket demektir ve yazıya toprak saçmak meramın gerçekleşmesini süratlendirir.
40- Mektup yazan kağıdın ve kalemin hurdesini (kırıntılarını) ayak altına bırakmaktan sakınmalıdır.