Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


VURGU

Konuşma amacıyla çıkarılan ses dizisinde hecelerden birinin diğerlerine göre daha baskılı daha kuvvetli olarak söylenmesine vurgu denir. Konuşmanın tekdüzelikten kurtarılması dilin doğasındaki vurgu ile sağlanmaktadır.
Vurgu dilin bünyesinden ve konuşanın ruh hâlinden kaynaklanır. Bu sebeple vurgu iki çeşittir:
1. İSTEĞE BAĞLI VURGU

Konuşanın isteğine ve kullanışına göre değişen dilin doğal vurgusu dışında yapılan vurgudur. Konuşmanın etkisini artırmak konuşmaya ahenk vermek dinleyenleri etkilemek amacıyla yapılır. Pekiştirme vurgusu ve ahenk vurgusu olmak üzere ikiye ayrılır:
a) Pekiştirme vurgusu

Duygu ve düşüncenin şiddetini derecesini göstermeye yarayan vurgudur: Çok güzel! Enfes! Berbat! Çek git! Zevksiz adam! Kim alacaksa alsın!
b) Ahenk vurgusu

Genellikle bir dinleyici grubuna karşı yapılan konuşmalarda ve şiir okumada sözün etkisini ahengini artırmak dinleyenler üzerinde olumlu bir etki uyandırmak amacıyla isteğe bağlı olarak yapılan vurgudur:
Korkma sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak!
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
2. DOĞAL VURGU

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


Dilin yapısı ve kelimenin anlamıyla doğrudan ilgili olan konuşana ve kullanışa göre değişmeyen herkes tarafından uyulması gereken vurgudur. Doğal vurguya uyulmadığı zaman dilin yapısı bozulur. Bazen de söylenmek istenenle ortaya çıkan anlam birbirinden farklı olur.
Batı dillerinden bazılarındaki gibi Arapçadaki gibi çok kuvvetli bir vurgu Türkçede yoktur. Türkçede vurgulu hecelerle vurgusuz heceler arasında fazla şiddet farkı olmadığı için vurgulu heceyi ayırt etmek zordur. Kelimede hangi hecenin vurgulu olduğunu doğru tespit etmek için her defasında farklı bir hece diğerlerinden abartılı bir biçimde söylenir. Bu söyleyişlerden hangisi kulağa anormal gelmezse vurgu o hece üzerinde demektir. Meselâu-nut-ma keli*mesinde ma hecesi dışındaki heceler vurgulu okunduğu zaman anormallik sezilmektedir. Demek ki bu kelimede vurgu son hecededir.
Dil birliklerine göre; kelime vurgusu grup vurgusu ve cümle vurgusu olmak üzere üç çeşit doğal vurgu vardır:

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


a) Kelime vurgusu

Kelimedeki hangi hecenin diğerlerinden daha şiddetli vurgu taşıdığını gösterir. Türkçede kelimelerin genellikle son hecesi vurguludur. Yapım ekleriyle kelime genişletildikçe vurgu son heceye kayar: anne durak konut sözlük; düşüncesizlik çekingen.
Türkçenin bu genel vurgu sistemine uymayan vurgusu son hecede olmayan kelimeler de vardır. Bunlardan başlıcaları aşağıda sıralanmıştır:
·Yer adlarında ve coğrafî adlarda vurgu genellikle ilk hecede olur. Yer adlarından yabancı olanların Türkçe söylenişinde ise vurgu sondaki heceden öndeki hecelere doğru geçer: Ankara Kayseri Erzurum Türkiye Asya Avrupa; Almanya İngiltere Münih.
-istan ile biten adlarda (ve yer adlarında) vurgu sondadır: Gülistan; Türkistan Hindistan Yunanistan Kazakistan.
·Zarfların çoğu: ahmakça ansızın artık ayrıca belki demin gayet hâlâ hatta iyice kurnazca öğleyin önce sonra şimdi şöyle yalnız yarın yine zorla.
·Ünlem ve ünlem olarak kullanılan adlarla hitaplarda vurgu ilk heceye geçer: acaba aferin arkadaş! Aslan! baba! beyefendi! elbette evet garson! Güler! haydi hayır işte Mehmet! peki yahu.
·Dil adları: Almanca Arapça Farsça Rusça Türkçe.
·Küçültme eki almış bazı sıfatlar: alçacık azıcık daracık incecik kısacık küçücük ufacık yumuşacık.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


·(Geniş zaman çekimi dışında) -ma -me olumsuzluk eki almış fiiller: aldatmadılar gitmemek istemeyecek kalkmıyor konuşmamak oturmayacaklar uyumayın.
·Yukarıdaki maddelere girmeyen bazı kelimeler: anne banka çekirge görümce karınca masa posta radyo teyze yenge.
·Birleşik kelimelerden bazıları: bugün biraz birçok onbaşı başçavuş cumartesi ayakkabı kahverengi.
Bu kelimelere vurgulu ek geldiği zaman da (vurgu kelime tabanının son hecesinde olmadıkça) vurgunun yeri değişmez: annelik Almancadan Ankara’da Bolu’dan karıncaya masayı önceki radyoda Türkçenin yarınki.
Çekim eki almış kelimelerde vurgu çoğunlukla çekim eki üzerindedir. Vurgusuz bazı çekim ekleri ise vurguyu kendilerinden önceki heceye atarlar. Vurguyu önceki heceye atan vurgusuz çekim ekleri aşağıda sıralanmıştır:

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


·-n vasıta hâli eki: baharın güzün kışın yazın.
·-la / -le eki: atla babamla bıçakla çocukla kalemle.
·-ca / -ce ve bunun genişlemiş şekli –casına / -cesine eki: açıkça bence güzelce onca yüzlerce; alçakçasına aptalcasına delicesine.
·Soru eki: bildi mi? öğrenecekler mi? sevecek misiniz?; Ankara mı? güzel mi? kitap mı?
·-dir eki: akıllıdır bilmiştir gelecektir geniştir kısadır.
·Kişi ekleri (Birinci ve üçüncü kişi emir ekleri dışında): geleceğim görmeliyim güzelsin kalkın kalmışsınız oturunuz yazarım yazasın yorgunum.
· -yor şimdiki zaman eki: alıyor gülüyor okuyor.
·Birleşik çekimlerde kullanılan hikâye (-di) rivayet (-miş) ve şart (-sa) ekleri: başlardı çalışırsak gidermiş giderse okurdum.
-ken -madan / -meden gibi bazı zarf-fiil ekleri de vurgusuzdur: almadan başlarken durmadan giderken uyumuşken yazacakken.
-ınca ve -dıkça zarf-fiil eklerinde vurgu son hecede değildir: gittikçe görünce satınca okudukça.
Dilin yapısıyla doğrudan doğruya ilgili olan vurgu yanlış hecede yapılırsa anlam karışıklığı ortaya çıkar. Yalnız kelimesinin yanlız şeklinde söylenmesi nasıl bir dil yanlışıysa meselâ okuyan kelimesinin ilk hecesinin vurgulu söylenmesi de aynı derecede önemli bir dil yanlışıdır. Başka millete mensup insanlardan Türkçeyi yeni öğrenenlerin Türkçedeki vurguları kendi dillerindeki gibi vurgulamalarında ve vurgunun yer değiştirmesiyle anlamlarını veya türlerini değiştiren kelimelerde bu durum açıkça görünür:
bebek: küçük çocuk Bebek: İstanbul'da bir semt
kurtuluş: kurtulma istiklâl Kurtuluş: Ankara'da bir semt
kartal: bir kuş Kartal: İstanbul'da bir semt
bayat: taze olmayan Bayat: Oğuzların bir boyu
garson : isim Garson!: Hitap ünlem
yalnız: sıfat veya zarf yalnız: bağlama edatı
okuma: kıraat okuma: okumamaktan emir
bıçakla: bıça klamaktan emir bıçakla: bıçak ile
Türkçede asıl vurgu yanında ikinci derecede bir kelime vurgusu daha vardır: Kelimenin asıl vurgusu sonda ise ikinci derecedeki vurgu ilk hecede; asıl vurgu ilk hecede ise ikinci derecedeki vurgu son hecede bulunur: annemin babamın deminki evdeki Kurtuluş.
Türkçede vurgu bakımından en zayıf hece orta hecedir.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


b) Grup vurgusu

Kelime gruplarında hangi hecenin daha şiddetle vurgulanacağını gösterir. Bir kelime grubunu oluşturan kelimelerden her birinin ayrı ayrı vurgusu olduğu gibi kelime grubunun da kelime vurgusunun üstünde kendine özgü bir vurgusu vardır. Grup vurgusu grubu oluşturan kelimelerdeki vurgulardan daha şiddetlidir.
Türkçede grup vurgusu yardımcı unsur olan (grubun başında yer alan) kelimenin vurgusunun bulunduğu hecededir: beyaz kitap otuz kalem evdeki hesap evin kapısı masa örtüsü yuvarlak masa dilim dilim gitgide koşa koşa çarçabuk su hava ateş ve toprak Ali ile Veli Kızılırmak Çanakkale zikretmek alay etmek yapıvermek Osman Bey Mustafa Kemal Paşa Fahriye abla Oğuz Kağan ey oğul on iki güneşe karşı bunun için yazı yazmak okula gitmek işten dönüş yuvaya koşan kitap okuyarak.

TONLAMA

Konuşma sırasında ses perdeleri arasında sürekli değişme olur. Bu perde değişikliği konuşma sırasında seslerin farklı farklı tonlarda çıkmasını sağlar. Duyguların veya düşüncelerin gereğine göre bir uyum içinde seslerin yükseltilip alçaltılmasına tonlama denir. Tonlama konuşmada tekdüzeliği önler söyleyişe ahenk katar.
Konuşma sırasında duygularla ilgili olarak özel bir tonlama yapılmadığı zaman dilin doğal tonlaması ortaya çıkar. Buna göre bildirme cümlelerinde sesin tonu cümlenin sonuna doğru azalır; dilek cümlelerinde ise yükselir. Olumsuz cümlelerde olumsuzluk edatı üzerinde sesin tonu yükselir. Birleşik cümlelerde ise yan cümlenin yüklemi yüksek tonlu söylenir. Ara cümlelerde tonlama yapılmaz.

Şu bayırlarda –ki vaktiyle bağlardı- sesi dünyayı tutan bereket çağlardı.

Atlar şahlanmalıdır yaslar saklanmalıdır.
Tonlamanın dile kazandırdığı anlam incelikleri sadece işitmeyle kavra*nabilir. Tonlama yazıda gösterilmez. Meselâ anlaştık mı? kelimesi alçak yüksek veya alaylı tonla söylenmesine göre memnuniyetten tehdide kadar çeşitli anlamlar kazanır.
Topluluk karşısındaki konuşmalarda ve şiir okumada tonlamanın ayrı bir yeri vardır. Güzel bir şiir vurgu ve tonlamaya dikkat edilmeden okunursa anlamından çok şeyler kaybedebilir.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları


KELİME (SÖZCÜK)

Cümlenin anlamlı en küçük birimlerine ya da tek başına anlamı olmadığı hâlde cümle içinde anlam kazanan anlatım birimlerine kelime denir. Kelime insanlar arasında anlaşmayı sağlayan dilin anlamlı en küçük parçasıdır. Kelimelerin belirli bir düzen içerisinde bir araya getirilmesiyle anlaşma sağlanır.



KELİMEDE ANLAM

Kelimeler de dil gibi canlı varlıklardır. Sahip oldukları anlamların dışında zamanla yeni anlamlar kazanabildikleri gibi bir anlamda birkaç kelime de kullanılabilir. Bu özellikler hem kelimenin kendisine ait olabilir hem de diğer kelimelerle olan anlam ilişkisini gösterebilir. Burada kelimelerin anlam özelliklerinin yanı sıra kelimeler arasındaki anlam ilişkileri de karşımıza çıkmaktadır. Kelimeler tek başlarına anlamlı olabildikleri gibi cümlede veya söz içinde kullanılışlarına göre yeni anlamlar da kazanabilirler aralarında anlamdaşlık sesteşlik gibi ilişkiler de barındırabilirler.

Anlam bakımından kelimeler ve kelimeler arasındaki anlam ilişkileri şunlardır:

A. ANLAM BAKIMINDAN KELİMELER

Kelimelerin taşıdıkları anlamları maddeler hâlinde sıralayalım.1. GERÇEK ANLAM (TEMEL ANLAM)

Kelimelerin taşıdıkları ilk ve genel anlama gerçek anlam denir. Kelimelerin sözlükteki ilk anlamıdır. Kelimenin gerçek anlamı herkesçe bilinen yaygın anlamıdır. Buna "temel anlam" da denir.

Meselâ “ağız” dendiğinde akla ilk gelen organ adıdır. “göz” kelimesi de öyle.

Soğuktan su boruları patlamış.

Ayağında eski bir spor ayakkabı var.

Biraz sonra toprak bir yola girdik.

Kanadı kırık bir martı gördüm.

Soğuk sudan boğazı şişmişti.

Yataktan kalkarken başımı duvara çarptım.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları

2. YAN ANLAM

Temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamlara yan anlam denir. Sözcüğün gerçek anlamının dışında ancak gerçek anlamıyla az çok yakınlık taşıyan yeni anlamlar kazanması yan anlamı oluşturur. Bir sözcüğün yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır.

Meselâ “göz” dendiğinde akla ilk gelen kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Ama “iğnenin gözü” “çantanın gözü” masanın gözü” tamlamalarındaki anlamlar benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamlardır. Bunlara da yan anlam denir.

Meselâ “düşmek” kelimesi “Meyveler tek tek yere düştü” cümlesinde temel anlamda; “Çocuğun pantolonu düşüyordu” “Bu yılın ilk karı düştü” ve “Kavakların gölgesi yola düştü” cümlelerinde yan anlamdadır.

Beşiktaş sırtlarına ağaç dikiyorlar. (arka taraf)

Gülün tomurcukları sabahleyin patlamış.

Uçağın kanadı havada parçalanmış.

Başı kırık bir çiviyi sökmeye uğraşıyor.

Bu dalda başarılı olabileceğimi sanıyorum.

Köprünün ayağına bomba koymuşlar.


Somutlaşma ve soyutlaşma: Dilimizde kelimeler sadece bir anlamda kullanılamaz. Yani bir kelime birden fazla yerde ve çok farklı anlamlarda kullanılabilir. Onun için somutlaşma ve soyutlaşma dilimizdeki kelimeler için her zaman mümkündür. Somut anlamıyla “geçilen yer” demek olan “yol” kelimesi “yöntem metot” anlamına gelerek soyutlaşmıştır.

Yakıştırmaca: Kendi adı olmayan ya da adı olduğu hâlde bilinmeyen varlıklar çeşitli özellikleri nedeniyle uygun olan kelimelerle adlandırılır. Buna yakıştırmaca denir. Uçağın kanadı masanın gözü ayakkabının burnu v.b.

3. MECAZ ANLAM

Bir sözcüğün gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Başka bir deyişle bir kelimenin gerçek anlamı dışında başka bir kelimenin yerine kullanılması sonucu ortaya çıkan anlamdır. Bu kullanımda anlatımı renklendirmek ve kuvvetlendirmek esastır. Mecaz anlamda iki kelime bir yönüyle benzerlik ilgisi kurularak birbirine benzetilmiştir.

Bu konuyu bir daha açmayacağım.

Derdim çoktur hangisine yanayım.

Doktora boş gözlerle bakıyordu.

Bu şarkıya bayılıyorum.

Tatlı sözlerle babasının gönlünü aldı.

Yakında savaş patlayacak.

Mecaz anlamlar benzetme ve ilgi yollarıyla yapılır. Benzetme yoluyla yapılanlardan biri istiaredir. İstiare açık ve kapalı olmak üzere ikiye ayrılır. Edebiyat dersinde söz sanatları arasında incelenir. Eğretileme ve deyim aktarması da denir.

“Kurban olam kurban olam

Beşikte yatan kuzuya” (açık istiare)

“Tekerlekler yollara bir şeyle anlatıyor.” (kapalı istiare)

İlgi yoluyla yapılanlara ad aktarması denir. Ad aktarmasında benzetme amacı olmaz. İç-dış parça-bütün neden-sonuç sanatçı-yapıt yer-insan yer-olay gibi ilgiler vardır. Aşağıdaki cümleler ad aktarmasına örnektir. (ad aktarması ayrıca mecaz-ı mürsel adıyla söz sanatlarında da işlenir.)

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilâl

Saçını kestir demedim mi?

Bereket yağıyor; çiftçinin yüzü gülecek.

Ayağını çıkarmadan girebilirsin.

Bu olaylara Ankara sessiz kalıyor.

Orhan Veli’yi okur musun?

4. DEYİMLER

Deyim en az iki kelimenin kalıplaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan mecazlı sözlerdir. Kelimelerden biri veya her ikisi anlam kaybına uğrar.

Bu sözlerle gönlümü almış mı oldun?

Kendi düşüncelerinde ayak diriyordu.

Korktuğu başına gelmiş arabası bozulmuştu.

Her gördüğüne dudak büküyordu.

Senin yaptığın pire için yorgan yakmak.

İki genç adam boğaz boğaza geldi.

Olur olmaz konularla baş ağrıtmayı seversin.

Bu şekilde anlatırsanız aklı yatar.

Matematiği aklım almıyor..

Öğrenciler beni can kulağı ile dinliyordu.

Hiçbir işte dikiş tutturamamıştı.

Bizimkinin iyice çenesi düştü.

Göze girmek için her şeyi yapıyor.

İşin ağırlığın gözümüzü korkutmuştu.

Bu soruya kafa yormanı istemiştim.

Çocuk eli uzun biri cüzdanımı almış.

Burası çok ayak altı şurada duralım.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları

Deyimlerin özellikleri:

a) Deyimler kalıplaşmış sözlerdir.

b) Sözcüklerin yerleri değiştirilemez herhangi biri atılamaz yerlerine başka kelimeler konulamaz.

Meselâ "yüzün ak olsun" yerine "yüzün beyaz olsun" denilemez

"ocağına incir ağacı dikmek" yerine "ocağına çam ağacı dikmek" denilemez

"ayıkla pirincin taşını" yerine "ayıkla bulgurun taşını" denilemez

"dilinin altındaki baklayı çıkar" yerine "dilinin altındaki şekeri çıkar" denilemez

"tüyleri diken diken ol-" yerine "kılları diken diken ol-" denemez.

Ama istisnalar yok değildir: “baş başa vermek” ve “kafa kafaya vermek” gibi.

Araya başka kelimeler girebilir:

“Başını derde sokmak” Başını son günlerde hep derde soktu.

c) Deyimler kısa ve özlü anlatımlardır. Az sözle çok şey anlatırlar: “Çam sakızı çoban armağanı” “dili çözül-” “dilinde tüy bit-” “dilini yut-”

d) Deyimler en az iki sözcükten oluşurlar. Bu özellik deyimi mecazdan ayırır.

[Xie]

Türkçe Dilbilgisi Ve Kuralları

1. Ya kelime öbeği ve mastar şeklinde olurlar:

ağzı açık kulağı delik

eli uzun kaşla göz arasında

bulanık suda balık avla- dikiş tutturama-

can kulağı ile dinle- köprüleri at-

pire için yorgan yak- pişmiş aşa su kat-

kafayı ye- aklı alma-

akıntıya kürek çek- ağzı kulaklarına var-

bel bağla- çenesi düş-

göze gir- dara düş-

2. Ya da cümle şeklinde olurlar ki bunların bir kısmı gerçek olaylara yada öykücüklere dayanır.

Yorgan gitti kavga bitti.

Dostlar alışverişte görsün

Atı alan Üsküdar'ı geçti

Tut kelin perçeminden

Dam üstünde saksağan vur beline kazmayı

Kızım sana söylüyorum gelinim sen alın.

Ben diyorum hadımım o soruyor kaç çocuğun var?